آن به او دهيم » « 1 » . در اين آيه ، مقصود از پاداش دنيا همان غنيمت و مقصود از پاداش آخرت بهشت است ، و بدين‌سان خداوند در اين آيه و در تشويق مردم ، از اين هر دو پاداش سخن به ميان آورده است تا هركس به هريك از اين دو پاداش علاقه‌اى بيشتر دارد به همان تشويق شود . هشتم : آن‌كه در آنچه دشوار افتاده با صاحب‌نظران رايزنى كند و در آنچه حقيقتش پوشيده است به رأى صاحبان تدبير بازگردد تا از خطا ايمن و از لغزش دور بماند و از اين رهگذر پيروزى نزديك‌تر باشد . خداوند - تعالى - به پيامبر خود صلّى اللّه عليه و إله فرمود : « در كار با آنان رايزنى كن و چون تصميم گرفتى بر خداوند تكيه زن » « 2 » . مفسران در اين‌باره كه چرا خداوند ، پيامبر صلّى اللّه عليه و إله را با همه آن‌كه از توفيق و تأييد الهى برخوردار بوده به رايزنى با مردم فرمان داده است اختلاف ورزيده و چهار احتمال را مطرح كرده‌اند : احتمال نخست آن‌كه خداوند پيامبر خود را به رايزنى با مردم در كار جنگ فرمان داده است تا در اين زمينه به نظرى درست برسد ، چنان‌كه حسن بصرى گويد . او همچنين [ به روايت از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله ] گفته است : « هيچ‌گاه كسانى مشورت نكنند مگر اين‌كه به درست‌ترين تصميم‌هاى خود برسند » « 3 » . احتمال دوم آن‌كه خداوند بدان هدف پيامبر صلّى اللّه عليه و إله را به رايزنى فرمان داده است كه او از اين رهگذر دل‌هاى آنان را خرسند سازد و به خود نزديك كند . اين نظر قتاده است . احتمال سوم آن‌كه خداوند به واسطهء علمى كه به فضيلت و سودمند بودن رايزنى داشت پيامبر خود را بدان فرمان داد . اين نظر ضحاك است . احتمال چهارم آن‌كه خداوند پيامبر خويش را به رايزنى با مردم امر كرد تا مسلمانان بدين سنت عمل كنند و مؤمنان در اين كار از پيامبر صلّى اللّه عليه و إله پيروى كنند ، هرچند كه پيامبر صلّى اللّه عليه و إله خود از

--> ( 1 ) . آل عمران / 145 . ( 2 ) . آل عمران / 159 . ( 3 ) . « ما تشاور قوم قط الا هدوا لارشد امورهم » . اين اثر را ابن حجر ، به نقل از حسن بصرى آورده و مدعى شده است بخارى در كتاب الادب المفرد اين روايت را نقل كرده و ابن ابى حاتم نيز آن را به سندى قوى آورده است . بنگريد به : ابن حجر ، فتح البارى ، ج 13 ، ص 340 . اما روايت بخارى چنين است : « عن الحسن قال : . . . ما استشار قوم قط الا هدوا لافضل ما بحضرتهم ثم اصحهما » . بنگريد به : بخارى ، الادب المفرد ، ص 100 ، ش 258 - م .